Όταν το περασμένο Σάββατο το βράδυ άρχισε να κυκλοφορεί στα social media η είδηση ότι έχουν βγει σε πλειστηριασμό στο eBay φωτογραφίες από την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944, κανείς και καμιά δεν μπορούσε να φανταστεί αυτό που θα ακολουθούσε.

Βέβαια, οι ιστορικοί που ερευνούν την Εθνική Αντίσταση από την πρώτη στιγμή κινητοποιήθηκαν, αντιλαμβανόμενοι τη σημασία των φωτογραφιών που τράβηξε ο αξιωματικός της Βέρμαχτ Χέρμαν Χόιερ κατά τη διάρκεια της Κατοχής στην Ελλάδα. Για πρώτη φορά είχαμε οπτικά ντοκουμέντα μέσα από το Σκοπευτήριο της Καισαριανής, και μάλιστα για την πιο εμβληματική εκτέλεση πολιτικών κρατούμενων.

Από την πρώτη στιγμή επίσης, οι ιστορικοί θεώρησαν αξιόπιστο τον Βέλγο συλλέκτη Τιμ ντε Κράνε, δεδομένου ότι εμπορεύεται ντοκουμέντα του Β Παγκοσμίου Πολέμου εδώ και πολλά χρόνια.

Το κύμα στα social

Η κινητοποίηση των ιστορικών που ασχολούνται με την Εθνική Αντίσταση, δεν εκπλήσσει γιατί είναι γνωστός ο επιστημονικός ζήλος τους. Αυτό όμως που πραγματικά εξέπληξε, ήταν οι αντιδράσεις των απλών πολιτών. Στα social media είχαμε χιλιάδες αναρτήσεις για τις φωτογραφίες της Καισαριανής -το «χιλιάδες» είναι κυριολεξία και όχι σχήμα λόγου. Οι (κατά κύριο λόγο αριστεροί) πολίτες ένιωσαν τη βαθιά ανάγκη να εξάρουν το απαράμιλλο θάρρος και το ακατάβλητο φρόνημα των κομμουνιστών που βάδισαν στο θάνατο με το κεφάλι ψηλά. Οι εικόνες των αλύγιστων 200 προκαλέσαν ένα κύμα συγκίνησης και περηφάνειας. Επιπλέον, το μαζικό ενδιαφέρον που εκδηλώθηκε για τη θυσία της Καισαριανής, έδωσε την ευκαιρίας σε πολλούς να αφηγηθούν τις ιστορίες των δικών τους ανθρώπων, που είτε ήταν στους 200 είτε συμμετείχαν στην Εθνική Αντίσταση. Ιστορίες ηρωικές, που δεν είχαν όμως βρει το χώρο που τους άξιζε στο δημόσιο διάλογο.

Τα κόμματα και το υπουργείο

Ταυτόχρονα, τα κόμματα της αριστερής και προοδευτικής αντιπολίτευσης κατέστησαν κεντρικό πολιτικό ζήτημα την απόκτηση από το κράτος των φωτογραφιών από την εκτέλεση των 200. Σε αυτήν την περίπτωση τα κόμματα κινήθηκαν όπως έπρεπε, συντονιζόμενα με το αίσθημα του προοδευτικού κόσμου.

Από το Σάββατο το βράδυ μέχρι τη Δευτέρα το πρωί η κυβέρνηση δεν είχε αντιδράσει. Τελικά η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη δήλωσε ότι το υπουργείο Πολιτισμού θα κινηθεί για να αποκτήσει τις φωτογραφίες. Στη συνέχεια, το Κεντρικό Συμβούλιο Νεότερων Μνημείων κήρυξε τις φωτογραφίες μνημείο. Η απόφαση αυτή πέρα από την πολύ μεγάλη συμβολική σημασία της για την αναγνώριση από το κράτος της θυσίας των 200, έχει και ιδιαίτερη πρακτική χρησιμότητα για τη διεκδίκηση των φωτογραφιών.

Η αντιπροσωπεία του ΥΠΠΟ που πήγε στη Γάνδη για να συναντήσει τον Τιμ ντε Κράνε, διαπίστωσε ότι οι φωτογραφίες είναι αυθεντικές και ανήκουν σε ένα σύνολο 262 φωτογραφιών τις οποίες επιδιώκει να αποκτήσει το Δημόσιο. Για το σκοπό αυτό το ΥΠΠΟ υπέγραψε προσύμφωνο με τον Βέλγο συλλέκτη, οποίος είχε ήδη αποσύρει από τη δημοπρασία τις αρχικές φωτογραφίες. Πρέπει να σημειωθεί ότι οι μέχρι τώρα κινήσεις του ΥΠΠΟ είναι οι ενδεδειγμένες.

Θλιβερή παραφωνία αποτέλεσε η Αφροδίτη Λατινοπούλου η οποία δήλωσε ότι οι Έλληνες κομμουνιστές σκότωσαν περισσότερους ανθρώπους από τους Γερμανούς κατακτητές. Πρόκειται για μια άθλια δήλωση που ξεπλένει τη ναζιστική Κατοχή της χώρας μας.

Οι αιτίες

Το μαζικό ενδιαφέρον και η συγκίνηση που έχουν προκληθεί για τις φωτογραφίες, συνιστούν ένα μοναδικό φαινόμενο συλλογικής μνήμης. Δεν μπορούμε να ανακαλέσουμε άλλες ανάλογες περιπτώσεις. Το φαινόμενο αυτό ασφαλώς πρέπει να μελετηθεί ενδελεχώς. Σε ένα πρώτο επίπεδο θα μπορούσε να αναφέρουμε 3 αιτίες που το εξηγούν:

1. Η πρώτη αιτία είναι αυτή καθαυτή η δύναμη των φωτογραφιών που απεικονίζουν μια μοναδική στιγμή ηρωισμού, τους αγωνιστές να στέκονται χωρίς φόβο μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα. Είναι δύσκολο να μη σε συγκινήσουν αυτές οι εικόνες.

2. Επίσης, έχει σημασία το γεγονός ότι οι 200 δεν έχουν τιμηθεί όπως τους πρέπει από τη Πολιτεία. Το κράτος επέλεξε για δεκαετίες την πολιτική της λήθης, προκειμένου να μην αποδεχτεί την ευθύνη για το ότι τουλάχιστον οι 157 από τους 200 παραδόθηκαν στους Γερμανούς από την ελληνική κυβέρνηση. Η απωθημένη συλλογική μνήμη βρήκε με τις φωτογραφίες την ευκαιρία για να εκδηλωθεί.

3. Η στάση των 200 που αποτυπώνεται στις φωτογραφίες, αποτελεί ένα συγκλονιστικό παράδειγμα για την ανθεκτικότητα της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, για την αδάμαστη θέληση του Ανθρώπου να μην υποταχτεί στη βαρβαρότητα, ακόμα και στην πιο απελπιστική συνθήκη. Αυτό το παράδειγμα μοιάζει με αχτίδα φωτός στην εποχή της κλιμακούμενης βαρβαρότητας και ηγεμονικού κυνισμού στην οποία ζούμε.