Το νησί της Ύδρας κοσμούν πανέμορφα αρχοντικά και αγάλματα, τα οποία θυμίζουν το πλούσιο παρελθόν του και ανήκουν σε καραβοκύρηδες του 18ου και του 19ου αιώνα, εφοπλιστές που μνημονεύονται και τιμώνται σαν ήρωες και ευεργέτες. Χωρίς αυτόν τον βράχο και τη ναυτική του δύναμη, δεν υπήρχε ελπίδα επιτυχίας της Επανάστασης του 1821. Υπάρχει, βέβαια, και μια «παραφωνία»: στο Ιστορικό Αρχείο – Μουσείο Ύδρας στήθηκε το 1988 η προτομή του Αντώνη Οικονόμου, ενός μικροκαπετάνιου, σπάζοντας έτσι τη σιωπή που είχε επιβληθεί γύρω από το όνομα του ηγέτη της Επανάστασης στο νησί. Είναι χαρακτηριστικό πως ο εθνικός ιστορικός Παπαρρηγόπουλος αφιερώνει μόλις 15 γραμμές στον Οικονόμου, τον οποίον χαρακτηρίζει «εφήμερον δικτάτορα», ενώ στον Κώδικα, το βιβλίο όπου καταχωρούνταν τα πρακτικά της διοίκησης της Ύδρας, οι σελίδες της περιόδου της ηγεσίας του έχουν κοπεί με ψαλίδι!

Η προτομή του Οικονόμου έχει τοποθετηθεί πλέον στη βάση της, κοντά στα αγάλματα του Λάζαρου Κουντου ριώτη, του Ανδρέα Μιαούλη, του Γεώργιου Σαχτούρη, του Αναστάσιου Τσαμαδού, του Αντώνιου Κριεζή, του Ιάκωβου Τομπάζη, των ηθικών αυτουργών της δολοφονίας του. Τι το φοβερό έκανε άραγε ο Οικονόμου, στις 45 ημέρες που ουσιαστικά διοίκησε την Ύδρα, ώστε να δικαιολογείται τέτοιο μίσος από την κυρίαρχη τάξη; Η σύντομη ιστορία του είναι η ιστορία μιας κοινωνίας και προάγγελος αυτής που θα ακολουθούσε.

Η Ύδρα

Στον βράχο του Αργοσαρωνικού εγκαταστάθηκαν μετά το 1450 Αρβανίτες χριστιανοί που εγκατέλειψαν την Πελοπόννησο λόγω της εισβολής του Μωάμεθ Β΄. Στους επόμενους αιώνες έγινε καταφύγιο για οικογένειες προσφύγων. Η Συνθήκη του ΚιουτσούκΚαϊναρτζή (1774) έδωσε το δικαίωμα στους Έλληνες να σκαρώνουν μεγάλα πλοία και να ταξιδεύουν με ρωσική σημαία. Εκείνη την περίοδο ξέσπασαν η Γαλλική Επανάσταση και οι Ναπολεόντειοι Πόλεμοι. Τα κυριότερα λιμάνια της Μεσογείου ήταν αποκλεισμένα από τον αγγλικό στόλο, οπότε οι Έλληνες βρήκαν πρόσφορο έδαφος και επιδόθηκαν σε τολμηρό κοντραμπάντο, κερδίζοντας έτσι τεράστια ποσά. Τα ναυτικά νησιά, κυρίως η Ύδρα, πλούτισαν ταχύτατα· η Ύδρα έφτασε, μάλιστα, να έχει πληθυσμό 28.000 κατοίκους όταν η Αθήνα μετά βίας έφτανε τους 10.000.

Άρχισε να διαμορφώνεται αστική τάξη, πυρήνας της οποίας ήταν οι μεγάλοι πλοιοκτήτες που διέμεναν στο νησί. Η κοσμογονία αυτή άλλαξε και την πολιτική οργάνωση. Μετά το 1770 οι πλοιοκτήτες πήραν την εξουσία στα χέρια τους με ένα 12μελές συμβούλιο. Η ακμή αυτή είχε χρονικό ορίζοντα. Μετά το 1815 και το τέλος των Ναπολεόντειων Πολέμων η ναυτιλία στη Μεσόγειο ομαλοποιήθηκε. Το λαθρεμπόριο, η μεγάλη πηγή πλούτου των ελληνικών νησιών, σταμάτησε και η κοινωνική δυσαρέσκεια διευρύνθηκε. Το 1820 οι 10.000 από τους 28.000 κατοίκους ήταν μαρινάροι [σ.σ. ναύτες], ο μεγαλύτερος αριθμός των οποίων ήταν άνεργοι ή υποαπασχολούμενοι. Η κρίση δεν άγγιξε ουσιαστικά τους πλοιοκτήτες, ο πλούτος που είχαν συσσωρεύσει ήταν αμύθητος. Και εδώ πρέπει να αναζητήσουμε την κύρια αιτία για τη διαφορετική στάση των κοινωνικών στρωμάτων της Ύδρας απέναντι στην Επανάσταση.

Στην Ύδρα γεννήθηκε το 1785 ο Αντώνης Οικονόμου. Φυσικά και έγινε ναυτικός, και απέκτησε το δικό του καράβι. Το 1820 το καράβι του βούλιαξε στο Κάντιθ, δίπλα στο Γιβραλτάρ. Ο ίδιος σώθηκε από θαύμα και βρέθηκε στην Κωνσταντινούπολη, όπου ήλπιζε να βρει κρεντιτόρο, όπως ονόμαζαν τους χρηματοδότες, για να φτιάξει καινούργιο. Αντί για κρεντιτόρο όμως, βρήκε τους Φιλικούς και τον Παπαφλέσσα, ο οποίος τον μύησε.

Για τη Φιλική Εταιρεία η Ύδρα αποτελούσε μεγάλο αγκάθι στον σχεδιασμό της Επανάστασης. Χωρίς τον στόλο και τον πλούτο του νησιού, δεν υπήρχε ελπίδα συγκρότησης αξιόμαχου ναυτικού, άρα και επιτυχίας της. Τα νούμερα είναι ενδεικτικά: η Ύδρα διέθετε 115 μεγάλα πλοία, οι Σπέτσες 60, τα Ψαρά 40, η Κάσος 15. Αξιόλογες δυνάμεις είχαν και περιοχές όπως το Γαλαξίδι με 60 πλοία, διάφορων όμως μεγεθών, και το Τρίκερι με 30 πλοία.

Οι μεγάλοι πλοιοκτήτες της Ύδρας όμως δεν ήθελαν να ακούσουν για «ζορμπαλίκια», καθώς ζούσαν σαν βασιλιάδες. Θεωρούσαν –και με το ταξικό τους κριτήριο είχαν δίκιο– πως θα έχαναν σημαντικό μέρος της περιουσίας τους, και σε πλοία και σε χρήμα, χωρίς κάποιο προφανές κέρδος. Η ελευθερία δεν τους έλεγε πολλά, δεν καταπιέζονταν επί της ουσίας από κάποιον. Διαφορετική ήταν όμως η κατάσταση για τη συντριπτική πλειονότητα των κατοίκων της Ύδρας. Η οικονομική κρίση τούς είχε χτυπήσει και, το χειρότερο, δεν φαινόταν προ οπτική ανάκαμψης. Η μόνη ελπίδα ήταν η αλλαγή δεδομένων και εύλογα τα επαναστατικά κηρύγματα έβρισκαν έδαφος. Αυτό που έλειπε ήταν η φυσική ηγεσία, και ο Οικονόμου έμοιαζε ιδανική περίπτωση.

Ο ξεσηκωμός των μαρινάρων

Το δεύτερο δεκαήμερο του Μαρτίου του 1821 εξοπλίστηκε σώμα 500 αντρών υπό τον Οικονόμου. Οι πλοιοκτήτες, από την πλευρά τους, προχώρησαν σε μια επαίσχυντη πράξη: κάθε χρόνο τα νησιά είχαν την υπο χρέωση να στέλνουν έναν αριθμό ναυτών στον τουρκικό στόλο. Σε αυτήν τη συγκυρία, όταν είχαν ήδη ξεκινήσει η Επανάσταση και οι σφαγές χριστιανών στην Κωνσταντινούπολη, μια τέτοια αποστολή σήμαινε για τους ναύτες σίγουρο θάνατο. Τα άλλα νησιά απέφευγαν, με διάφορες προφάσεις, να στείλουν άντρες, οι πλοιοκτήτες της Ύδρας όμως, για να επιδείξουν νομιμοφροσύνη στον σουλτάνο, όχι μόνο έσπευσαν να συμμορφωθούν, αλλά αύξησαν και τον αριθμό τους προκειμένου να καλύψουν και την υποχρέωση των άλλων νησιών. Ευτυχώς, πριν από όλα για τους νέους, ο Οικονόμου έστειλε ανθρώπους που τους πρόλαβαν και τους γύρισαν πίσω από τα Δαρδανέλια. Τίποτε άλλο να μην είχε προσφέρει ο Οικονόμου, και μόνο για αυτό θα άξιζε την προτομή! Παρά τα επαναστατικά μηνύματα που έφταναν από παντού, οι πλοιοκτήτες της Ύδρας αρνούνταν κάθε συμμετοχή.

Ο Οικονόμου με τους συντρόφους του κινήθηκαν αποφασιστικά και το βράδυ της 27ης Μαρτίου ήταν έτοιμοι. Ο ίδιος και οι στενοί συνεργάτες του είχαν συγκεντρωθεί στην ταβέρνα του «Κουτσογιάννη», στο κέντρο της αγοράς. Όταν άρχισαν να χτυπούν οι καμπάνες των εκκλησιών, βγήκαν στην αγορά, όπου ο Οικονόμου μίλησε στους συγκεντρωμένους. Οι μαρινάροι τον ακολούθησαν. Πρώτη τους ενέργεια ήταν η κατάληψη των πλοίων. Ο Οικονόμου ανέλαβε τη διοίκηση του νησιού με την έγκριση του λαού.

«Ο αφρός της στέρνας του πατέρα μου»

Το πρώτο κρίσιμο ζήτημα ήταν η εξασφάλιση χρημάτων, διότι δημόσιο ταμείο δεν υπήρχε και στην καγκελαρία δεν βρέθηκαν χρήματα «ούτε για 20 οκάδες μπαρούτι». Οι στέρνες των πλοιοκτητών ήταν το ζητούμενο. Έδωσαν το ποσό των 30.000 τάλιρων ή «δίστηλων», όπως τα έλεγαν. Στα μάτια των φτωχών μαρινάρων το ποσό φάνταζε τεράστιο. Εκείνη τη στιγμή καταλυτική υπήρξε η παρέμβαση του Γκ. Γκίκα, ο οποίος είπε γελώντας την περίφημη φράση: «Μωρέ, αυτά δεν είναι ούτε ο αφρός της στέρνας του πατέρα μου».

Στις 31 Μαρτίου συγκεντρώθηκαν πάνω από 130.000 τάλιρα, ένα ποσό σημαντικό, το οποίο ο Οικονόμου διαχειρίστηκε εξαιρετικά. Υπό την πίεση των ένοπλων επαναστατών οι πλοιοκτήτες αναγκάστηκαν να υπογράψουν στις 31 Μαρτίου κείμενο στο οποίο αναγνώριζαν την ηγεσία του Οικονόμου. Ακολουθούσαν οι υπογραφές των 60 μεγάλων πλοιοκτητών της Ύδρας, με πρώτη εκείνη του Λ. Κουντουριώτη. Η αριστοκρατική ηγεσία φαινόταν να έχει καταργηθεί. Φυσικά, δεν πίστευαν και δεν τήρησαν τίποτε από όσα υπέγραψαν.

Ήταν η μεγάλη στιγμή, η ιστορική ευκαιρία που δεν παρουσιάζεται συχνά, ειδικά σε μια επαναστατική διαδικασία: ο Οικονόμου ήταν πανίσχυρος. Είχε στα χέρια του τον στόλο της Ύδρας αλλά και 10.000 μαρινάρους και την πλειονότητα των καπετάνιων που ήταν χωρίς εργασία. Για όλους αυτούς, όπως παρατηρεί εύστοχα ο Δ. Κόκκινος, «η κατάσχεσις της χρηματικής περιουσίας των εκπεσόντων προκρίτων θα ήταν η πλέον ευχάριστος πράξις». Αυτή ήταν η μία απαραίτητη κίνηση, η δεύτερη ήταν να κηρύξει τα πολεμικά πλοία εθνικά και να προχωρήσει στην αντικατάσταση όλων των καπετάνιων των πλοιοκτητών, τοποθετώντας στη διοίκηση των πλοίων ανθρώπους πιστούς στην Επανάσταση.

Δεν προχώρησε στην κατάσχεση των περιουσιών, ενώ όταν επιχείρησε την αντικατάσταση των καπετά νιων χωρίς να κηρύξει τα πλοία εθνικά, συνάντησε την έντονη αντίδραση των πλοιοκτητών, οι οποίοι απείλησαν να φύγουν για τη Ζάκυνθο. Θα ήταν ευχής έργον αυτό, διότι η επαναστατη μένη Ύδρα θα απαλλασσόταν από εκείνους χωρίς αιματοχυσία. Δυστυχώς, ο Οικονόμου υποχώρησε.

Λόγω της δύναμής της αλλά και της ύπαρξης σε μεγάλο βαθμό διαμορφωμένων κοινωνικών τάξεων, η Ύδρα θα μπορούσε να αποτελέσει πολιτικά και κοινωνικά το επαναστατικό κέντρο της Ελλάδας. Δεν έγινε, και ακριβώς για τους ίδιους λόγους εξελίχτηκε σε κέντρο της συμμαχίας των πλοιοκτητών, των κοτζαμπάσηδων και των Φαναριωτών, που τελικά επικράτησαν. Ο Οικονόμου ως Φιλικός είχε επιτελέσει το έργο του: η Ύδρα συμμετείχε στην Επανάσταση και ιστορικά η προσφορά του είναι ανεκτίμητη. Ως επαναστάτης έφτασε στου δρόμου τα μισά, και πάντα όταν οι επαναστάτες σταματούν στη μέση, η πορεία είναι προδιαγεγραμμένη.

Στις 19 του μηνός ο Οικονόμου εξέδωσε διαταγή προς τους Έλληνες πλοιάρχους να σέβονται τις ουδέτερες σημαίες, να μην ενεργούν αδικαιολόγητες νηοψίες με τη βία και εν γένει να δείχνουν σεβασμό στους όρους του διεθνούς δικαίου, καθώς ήθελε να περιορίσει τις πειρατικές διαθέσεις των Ελλήνων. Το μέτρο αυτό δυσαρέστησε τους μαρινάρους, που είχαν συνηθίσει επί δεκαετίες σε καθεστώς λαθρεμπορίου και πειρατείας. Το κλίμα το όξυναν και οι δημαγωγοί των πλοιοκτητών που υπονόμευαν τον Οικονόμου.

Στα τέλη Απριλίου δύο υδραίικα καράβια κυρίευσαν ένα τουρκικό που μετέφερε άοπλους θρησκευτικούς ηγέτες των μουσουλμάνων και άλλους Τούρκους στη Μέκκα για προσκύνημα. Οι Υδραίοι τους κατέσφαξαν στο κατάστρωμα των πλοίων και κατά την επιστροφή στην Ύδρα ήθελαν να οικειοποιηθούν και τα λάφυρα, παραβιάζοντας έτσι όχι μόνο τη διαταγή του Οικονόμου αλλά και τον παλιότερο κανονισμό περί διανομής της λείας. Όταν ο Οικονόμου επιχείρησε να εφαρμόσει τον κανονισμό, οι ναύτες δεν υπάκουσαν, τον έβρισαν και τον απείλησαν. Έθιγε άγραφα δικαιώματα εκείνων που τον είχαν αποθεώσει λίγο νωρίτερα. Οι πλοιοκτήτες δημαγωγικά πήραν το μέρος των μαρινάρων, και ο Οικονόμου βρέθηκε απομονωμένος.

Στις 12 Μαΐου 1821, όταν έλειπε από το λιμάνι ο στόλος με τους πιο πολλούς από τους οπαδούς του, οι πλοιοκτήτες επιτέθηκαν. Ο Οικονόμου συνελήφθη και επιβιβάστηκε σε βάρκα μαζί με 10 μαρινάρους, οι οποίοι είχαν μυστική διαταγή να τον σκοτώσουν στη διαδρομή. Σε μια συγκινητική σκηνή, την οποία περιγράφει ο Γ. Κορδάτος, ο Οικονόμου κατάφερε να τους μεταπείσει και να τον αφήσουν ελεύθερο στο Κρανίδι. Οι πλοιοκτήτες προχώρησαν, λοιπόν, σε ανοιχτό εκβιασμό προς την Πελοποννησιακή Γερουσία, απαιτώντας τη σύλληψη του Οικονόμου, αλλιώς θα απέσυραν τα πλοία τους. Ο Σωτήριος Θεοχαρόπουλος συνέλαβε τον Οικονόμου, ο οποίος φυλακίστηκε .

Μετά την άλωση της Τρίπολης κινήθηκαν οι διαδικασίες για τη συγκρότηση της Α΄ Εθνοσυνέλευσης, και οι πληρεξούσιοι συγκεντρώθηκαν αρχικά στο Άργος στις 14 Δεκεμβρίου 1821. Ο Οικονόμου θέλησε να παραστεί και να καταγγείλει τους πλοιο κτήτες, ενημέρωσε δε και τον Κολοκοτρώνη για την πρόθεσή του, την οποία, όπως ήταν φυσικό, πληροφορήθηκαν και οι αντίπαλοί του. Σε σύσκεψη των πλοιοκτητών με τους προκρίτους της Πελοποννήσου αποφασίστηκε η δολοφονία του· ο «δάσκαλος του γένους» Νεόφυτος Βάμβας απέσπασε την υπογραφή τού τυπικά αρχιστράτηγου Δ. Υψηλάντη. Ο τίμιος αλλά πολιτικά αφελής Υψηλάντης υπέγραψε τη σύλληψη του Οικονόμου, όχι την εκτέλεσή του, μη κατανοώντας τη σημασία της άδειας χρήσης όπλων αν εκείνος δεν παραδινόταν.

Το έργο ανέλαβαν οι μισθοφόροι των κοτζαμπάσηδων Ανδρέα Λόντου και Σωτηρίου Χαραλάμπη,έστησαν ενέδρα στον Οικονόμου στον Ξεριά, έναν ξεροπόταμο έξω από το Άργος, και τον δολοφόνησαν. Ο Κολοκοτρώνης είχε αντιληφθεί τις προθέσεις τους και έστειλε τον φρούραρχο του Άργους Δημήτριο Τσώκρη να τον σώσει. Δυστυχώς, ο Τσώκρης έφτασε λίγα λεπτά αργότερα και απλώς έθαψε τον δολοφονημένο αγωνιστή.

Η δολοφονία του πρωτεργάτη της Επανάστασης στην Ύδρα δεν αποτελεί ένα γεγονός συγκλονιστικό μόνο από άποψη ηθικής. Η δολοφονία του είναι η επισφράγιση της ήττας της Φιλικής Εταιρείας, των προοδευτικών ιδεών του Διαφωτισμού, της ελπίδας για δικαίωση των κοινωνικών στόχων της Επανάστασης. Με το αίμα του Οικονόμου σφραγίστηκε αντίστοιχα και η συμμαχία πλοιοκτητών, κοτζαμπάσηδων και Φαναριωτών. Το σίγουρο είναι πως στις –κυριολεκτικά– λίγες ημέρες που έλαμψε συνέβαλε καθοριστικά στην Επανάσταση, ο τόπος αυτός του χρωστά πολλά. Το ερώτημα αν θα μπορούσε να φτάσει μέχρι τέλους, έμεινε αναπάντητο, καθώς η ιστορία δεν γράφεται με «αν».

(Τα ιστορικά στοιχεία περιέχονται στο βιβλίο του Σπύρου Αλεξίου «21 Ρωγμές στην επίσημη ιστορία για το 1821» που παρουσιάζεται σήμερα στο Κέντρο Νεότητας του Δήμου Χαλανδρίου)