Κανένα έθνος δεν διαδηλώνει όπως η Γαλλία. Όταν οι Γάλλοι μάχονται ενάντια στους υψηλούς φόρους στα καύσιμα, φορούν κίτρινα γιλέκα και κατεβαίνουν στους δρόμους. Όταν οι οργισμένοι αγρότες ζητούν καλύτερες αμοιβές, εκατοντάδες από αυτούς οδηγούν τρακτέρ στα Ηλύσια Πεδία. Και όταν οι εργαζόμενοι στα μουσεία θέλουν καλύτερη διαχείριση των τουριστών, απεργούν και κλείνουν το Λούβρο.

Η δημόσια διαμαρτυρία είναι τόσο γαλλική όσο και η «Μασσαλιώτιδα», ο ύμνος του 1792 που κατοχυρώνει το συλλογικό καθήκον για καταπολέμηση της τυραννίας ως κομμάτι της εθνική ταυτότητα της χώρας. Αυτόν τον μήνα, όμως, οι πιο βίαιες διαδηλώσεις των τελευταίων ετών – και η σκληρή καταστολή τους – έχουν εγείρει ανησυχίες ότι τα επεισόδια επισκιάζουν τις ειρηνικές κινητοποιήσεις εκατοντάδων χιλιάδων διαδηλωτών ενάντια στο αυξανόμενο κόστος ζωής και τις κακές συνθήκες στα σχολεία.

Μόνο το Σάββατο, τουλάχιστον 2.400 άνθρωποι συνελήφθησαν αφού κουκουλοφόροι σε πόλεις σε όλη τη Γαλλία συγκρούστηκαν με την αστυνομία, πυρπόλησαν αυτοκίνητα, εισέβαλαν σε δημόσια κτίρια, λεηλάτησαν καταστήματα και παρέδωσαν στις φλόγες ένα ιστορικό δημαρχείο. Περισσότερες διαμαρτυρίες ενδέχεται να ακολουθήσουν.

«Πώς μπορούν οι Γάλλοι να το κάνουν αυτό στη Γαλλία;» αναρωτήθηκε την Κυριακή ο απερχόμενος πρόεδρος Εμμανουέλ Μακρόν. Τίποτα δεν δικαιολογεί την καταστροφή, πρόσθεσε. «Όλοι νιώθουμε οργή και ντροπή».

Αλλά κάθε μελετητής της γαλλικής ιστορίας γνωρίζει ότι η υπερήφανη, ηχηρή και πολύχρωμη κουλτούρα διαμαρτυρίας του έθνους έχει πάρει μερικές τροφές βίαιη τροπή, ξεκινώντας από τους αποκεφαλισμούς του Βασιλιά Λουδοβίκου ΙΣΤ’ και της Μαρίας-Αντουανέτας κατά τη διάρκεια της επανάστασης που ανέτρεψε τη μοναρχία το 1789.

Κύκλοι λαϊκών εξεγέρσεων, καταστολής, παραχωρήσεων

Οι ιστορικοί αναφέρουν ότι η επανάσταση ήταν το σημείο όπου γεννήθηκε η σύγχρονη γαλλική παράδοση της πολιτικής δράσης ως καθήκον. Η ιδέα είναι ότι οι εκλογές δεν είναι ο μόνος τρόπος για να επιτευχθεί η αλλαγή· η διαδήλωση θεωρείται θεμελιώδης αξία, ένας τρόπος να ακουστεί ο λαός από τις ελίτ και να υπερασπιστεί τις ελευθερίες του. Η στιγμή που ένα παιδί γίνεται ακτιβιστής θεωρείται ένας σταθμός ενηλικίωσης με ρίζες βαθιά στον χρόνο. Το δικαίωμα στη διαμαρτυρία προστατεύεται εξάλλου συνταγματικά.

«Είναι ένας τρόπος να οικοδομηθεί συλλογική ταυτότητα και να εδραιωθεί μια πολιτική κοινότητα», δηλώνει η Magali Della Sudda, διευθύντρια ερευνών στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών της Γαλλίας στο Μπορντό.

Η μετα-επαναστατική ιστορία της Γαλλίας δεν είναι μια συμπαγής ιστορία διαμαρτυριών και μεταρρυθμίσεων, αλλά κύκλοι λαϊκών εξεγέρσεων, καταστολής, κινητοποίησης και πολιτικών παραχωρήσεων. Η παράδοση αυτή έχει λάβει κατά καιρούς τραγικές διαστάσεις: το 1871, τα κυβερνητικά στρατεύματα κατέστειλαν την «Παρισινή Κομμούνα», σκοτώνοντας, σύμφωνα με αναφορές, χιλιάδες ανθρώπους.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, η συλλογική δράση κέρδισε – όπως το 1968, όταν οι φοιτητικές διαδηλώσεις και η γενική απεργία ανάγκασαν την κυβέρνηση να προβεί σε παραχωρήσεις, όπως η αύξηση του κατώτατου μισθού.

Στη νεότερη ιστορία, τα «κίτρινα γιλέκα» διαδήλωσαν ενάντια σε μια προτεινόμενη αύξηση του φόρου στα καύσιμα, η οποία στη συνέχεια διευρύνθηκε σε διαμαρτυρίες για άλλα ζητήματα, όπως το κόστος ζωής και η ανισότητα. Ορισμένες διαδηλώσεις το 2018 και το 2019 σημαδεύτηκαν από πυρπολήσεις αυτοκινήτων, λεηλασίες και συγκρούσεις με την αστυνομία.

Δεν είναι ασυνήθιστο φαινόμενο η βία στα περιθώρια των κινητοποιήσεων να σημαδεύει κατά τα άλλα ειρηνικές πορείες. Παρομοίως, οι φοιτητικές διαμαρτυρίες το Σαββατοκύριακο επεκτάθηκαν από την εκπαίδευση σε άλλα αιτήματα και συνοδεύτηκαν από σκηνές πλιάτσικου και συγκρούσεων με την αστυνομία. Δεν είναι σαφές πόσοι από αυτούς που λεηλατούσαν καταστήματα είχαν κατέβει για να συμμετάσχουν στη διαμαρτυρία (η οποία συγκέντρωσε δεκάδες χιλιάδες). Οι αρχές απάντησαν με νυχτερινές απαγορεύσεις κυκλοφορίας, ενώ υπήρξαν εκκλήσεις για περισσότερες διαμαρτυρίες αργότερα μέσα στην εβδομάδα.

Η αστυνομική βία τροφοδοτεί την βία στον δρόμο

Ορισμένες από τις δυνάμεις που τροφοδοτούν τις διαμαρτυρίες τον τελευταίο μήνα οφείλονται σε μια πιο πρόσφατη γαλλική παράδοση, σύμφωνα με τον πολιτικό επιστήμονα Fabien Jobard, ο οποίος έχει μελετήσει την ιστορία των διαμαρτυριών και της αστυνόμευσης.

Από τη δεκαετία του 1990, η χώρα βιώνει επαναλαμβανόμενα κύματα αυτού που οι Γάλλοι αποκαλούν «violences urbaines» (αστική βία) και οι Αμερικανοί θα αποκαλούσαν «ταραχές», δηλώνει ο Jobard. Συχνά πυροδοτούνται από την αστυνομική βία: πανεθνικές αναταραχές ξέσπασαν το 2005 μετά τον θάνατο δύο εφήβων που προσπαθούσαν να ξεφύγουν από την αστυνομία, και ξανά το 2023, όταν ένας αστυνομικός πυροβόλησε θανάσιμα έναν 17χρονο κατά τη διάρκεια τροχονομικού ελέγχου έξω από το Παρίσι.

«Για τους νέους των προαστίων, η εξέγερση είναι μια από τις παραδοσιακές μορφές συλλογικής έκφρασης».

Κριτικοί της κυβέρνησης και ακτιβιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ισχυρίζονται ότι οι τακτικές της αστυνομίας τον τελευταίο μήνα ήταν αδικαιολόγητα βίαιες. Μεγάλο μέρος της κριτικής επικεντρώνεται στους εκτοξευτές πλαστικών σφαιρών (γνωστούς στη Γαλλία ως LBDs) και στις χειροβομβίδες κρότου-λάμψης, τα οποία οι επικριτές θεωρούν υπεύθυνα για σοβαρούς τραυματισμούς διαδηλωτών.

Η Della Sudda προσθέτει ότι οι σχεδόν 8.000 συλλήψεις τις εβδομάδες που προηγήθηκαν της 17ης Οκτωβρίου ωχριούν μπροστά στις μόλις λίγες δεκάδες προσαγωγές που έγιναν κατά τη διάρκεια μιας διαμαρτυρίας 500.000 φοιτητών το 1998 ενάντια στις ελλείψεις καθηγητών και τα ερειπωμένα σχολεία.

Το αίσθημα ότι δεν ακούγονται είναι επίσης μέρος του προβλήματος, αναφέρει η ίδια. Για παράδειγμα, αντί να ακούσει τους διαδηλωτές και να διαπραγματευτεί, η κυβέρνηση προσπάθησε να αμβλύνει τις αντιδράσεις των «κίτρινων γιλέκων» μέσω μιας ψηφιακής πλατφόρμας – γνωστής και ως «ο μεγάλος εθνικός διάλογος» – ένα σχέδιο που οι διαδηλωτές απέρριψαν ασκώντας δριμεία κριτική.

Πηγή: Associated Press