To όμορφο νησί της Λευκάδας βρέθηκε στο κέντρο της πολιτικής επικαιρότητας, μετά τις δηλώσεις του ΥΕΘΑ κ. Δένδια που το τοποθέτησε στα … «διεθνή ύδατα». Ήταν μια ατυχής απόπειρα να δικαιολογηθούν τα αδικαιολόγητα στην περίπτωση του ουκρανικού, οπλισμένου drone που, σύμφωνα πάντα με τον υπουργό, «αλιεύτηκε»! Επειδή λοιπόν έτυχε να «αλιευτεί» Μάη, αξίζει να θυμίσουμε στον υπουργό πως από τον Μάη του 1864 ανήκουν η Λευκάδα και τα άλλα Επτάνησα στην Ελλάδα.

Ορισμένες απόψεις εκτιμούν ότι ο «διπλωματικός δρόμος» ήταν η ενδεδειγμένη τακτική για την υλοποίηση των «εθνικών στόχων». Υπάρχουν και αιρετικές απόψεις, που το θεωρούν ως «ξεροκόμματο» το οποίο πέταξε η Αγγλία στην Ελλάδα ώστε να μείνει σταθερά προσδεμένη στο άρμα της. Λιγότεροι στέκονται στους αγώνες, εθνικούς και κοινωνικούς, που έδωσαν οι κάτοικοι αυτών των περιοχών. Μερίδιο αλήθειας υπάρχει σε όλες αυτές τις προσεγγίσεις, κάθε μερίδιο, βέβαια, δεν είναι ισοβαρές.

Από κατακτητή σε κατακτητή

Τον 18ο αιώνα τα Επτάνησα βρίσκονταν υπό την κατοχή των Ενετών. Καθιερώθηκε το μητρώο ευγενείας, η Χρυσή Βίβλος (Libro d’oro), που απέκλειε έμπορους και όλους εκείνους των οποίων οι πρόγονοι είχαν ασκήσει χειρωνακτικό επάγγελμα. Αυτό οδήγησε στην ύπαρξη οξύτατων κοινωνικών αντιθέσεων, η μεγάλη πλειονότητα των φεουδαρχών ήταν Έλληνες και οι εξεγέρσεις, κυρίων των χωρικών, ήταν φαινόμενο συνηθισμένο.

Το 1797, με τη Συνθήκη του Κάμπο Φόρμιο, τα νησιά προσαρτήθηκαν στη Γαλλική Δημοκρατία, στην Κέρκυρα κάηκε δημόσια το Libro d’oro και φυτεύτηκε το «δέντρο της ελευθερίας». Οι Γάλλοι επέστρεψαν το 1807, με τη Συνθήκη του Τιλσίτ, και το 1815, μετά την ήττα του Ναπολέοντα, τα νησιά τέθηκαν υπό την «προστασία» της Αγγλίας.

Η συνθήκη που υπογράφηκε στο Παρίσι το 1814 προέβλεπε την ύπαρξη ενός ανεξάρτητου κράτους με την επωνυμία «Ηνωμένες Πολιτείες των Ιονίων Νήσων», υπό την προστασία της Αγγλίας. Στα χαρτιά, γιατί τα χαρακτηριστικά της αγγλικής διακυβέρνησης ήταν η βία και η τρομοκρατία απέναντι στους απείθαρχους Επτανήσιους αλλά και η αγαστή συνεργασία με την ντόπια αριστοκρατία. Το συμβολικό κάψιμο του Libro d’oro δεν είχε εξαλείψει, βέβαια, τις κοινωνικές διαφορές.

Οι Ριζοσπάστες

Οι συνθήκες αυτές οδήγησαν στη γέννηση του κόμματος των «Ριζοσπαστών». Ιδρύθηκε το 1848 και θεωρείται το πρώτο ελληνικό πολιτικό μόρφωμα του οποίου η δομή και η ιδεολογική συγκρότηση δικαιολογούσαν τον χαρακτηρισμό «κόμμα». Τα μέλη του προέρχονταν από τον χώρο των διανοουμένων και των επιστημόνων, κοινωνικά ανήκαν στη μεσοαστική και κάποιες φορές στην αγροτική τάξη. Ιδεολογικά ήταν επηρεασμένοι από τις γαλλικές επαναστάσεις, τους καρμπονάρους και τις ιδέες του Ιταλού στοχαστή του Risorgimento (Αναβίωση) Τζουζέπε Μαντσίνι.

Έθεταν ως στόχο τη συγκρότηση δημοκρατικής πολιτείας, στη βάση των αρχών της λαϊκής κυριαρχίας και της εθνικής ανεξαρτησίας. Απέναντί τους βρέθηκαν –ως πολιτικός χώρος δίχως οργανωτική δομή– οι «Προστασιανοί» ή «καταχθόνιοι», όπως υποτιμητικά τους αποκαλούνταν, οι ευγενείς που συνεργάζονταν με την αγγλική αρμοστεία.

Το κόμμα των Ριζοσπαστών μπήκε για πρώτη φορά στην Ιόνιο Βουλή το 1850. Στις 26 Νοεμβρίου 1850 ο βουλευτής τους Ιωάννης Τυπάλδος πρότεινε ψήφισμα για την ένωση της Επτανήσου με την Ελλάδα. Η Βρετανία συνέλαβε τους περισσότερους βουλευτές και εξαπέλυσε διωγμό κατά των Ριζοσπαστών. Ο Ηλίας Ζερβός Ιακωβάτος εξορίστηκε στα Αντικύθηρα και ο Ιωσήφ Μομφεράτος στη νησίδα Ερείκουσα.

Όταν επέστρεψαν από την εξορία, συγκρούστηκαν με τον Λομβάρδο, ηγέτη της συντηρητικής πτέρυγας. Για πρώτη φορά μεταξύ Ελλήνων διατυπώθηκαν κατηγορίες για «κομμουνισμό» και «ανατρεπτικές κοινωνικές ιδέες». Το 1862 ο Ηλίας Ζερβός, ως πρόεδρος της Ιόνιας Βουλής, πρότεινε την προώθηση σημαντικών κοινωνικών μεταρρυθμίσεων και τη σύνδεσή τους με το θέμα της ένωσης, πρόταση που δίχασε τους Ριζοσπάστες. Δημιουργήθηκαν δύο νέα κόμματα: των «Κόμμα Αληθινών Ριζοσπαστών», το οποίο έθετε ζητήματα ανεξαρτησίας και κοινωνικής δικαιοσύνης, ενώ οι διασπαστές συγκρότησαν το Κόμμα των «Ενωτικών Ριζοσπαστών» που απέβλεπε μόνο σε ένωση με την Ελλάδα.

Η βασιλεία του Όθωνα πνέει τα λοίσθια

Καθοριστικές ήταν οι εξελίξεις στην Ελλάδα. Η οικονομία παρέμενε καθυστερημένη, ενώ το καθεστώς του Όθωνα γινόταν ολοένα και πιο αυταρχικό. Σε αυτήν την πραγματικότητα πρέπει να προστεθεί και η σταθερά εχθρική στάση της Αγγλίας η οποία επιδίωκε ανοιχτά την ανατροπή του Όθωνα. Καταλύτης για το ξέσπασμα της λαϊκής οργής ήταν η εξέγερση τον Φεβρουάριο του 1862, που έμεινε στην ιστορία ως «Ναυπλιακή Επανάσταση». Τελικά τον Απρίλη τα κυβερνητικά στρατεύματα την κατέστειλαν όμως η πορεία πλέον ήταν μη αναστρέψιμη.

Η ύστατη απόπειρα διάσωσης του Όθωνα ήταν η καταφυγή στη Μεγάλη Ιδέα. Προχώρησε σε συνεννοήσεις με τους Ιταλούς που είχαν στόχο να αποσπάσουν τη Ρώμη από τον έλεγχο της Γαλλίας και τις περιοχές της Βενετίας, του Τρεντίνο, της Δαλματίας και της Τεργέστης από τους Αυστριακούς. Επιδίωξαν έναν αντιπερισπασμό στα Βαλκάνια. Ο στρατηγός Νίνο Βίξι διακήρυττε στην ιταλική Βουλή πως «στη Ρώμη θα πάμε εμείς και στην Κωνσταντινούπολη οι Έλληνες, έχετέ το για βέβαιο».

Τη βεβαιότητά του ο στρατηγός τη στήριζε σε… ρεαλιστικά σχέδια, όπως αυτό που αποκαλύπτει ο Δραγούμης:

«Δύο Ούγγροι ή Πολωνοί, υπηρετούντες εν τω ναυστάθμω της Κωνσταντινουπόλεως ήσαν έτοιμοι να παραδώσουν εις το πυρ τα νεώρια και τον στόλον και τούτου γινομένου, δύο ή τρεις χιλιάδες ανδρών ήρκουν να κατακτήσωσι την πόλιν του Κωνσταντίνου τη συμπράξει των καϊχτσήδων, των σιμιτζήδων και των κασάπηδων.»

Τελικά ο υπουργός Εξωτερικών της Αγγλίας Ράσελ διεμήνυσε: «Ειδοποιήσατε εντόνως τον βασιλέα της Ελλάδος ότι ο πόλεμος κατά της Τουρκίας θέλει φέρει εντός βραχυτάτου χρόνου την εκθρόνισιν και την καθαίρεσιν αυτού».

Ύστερα από αυτήν την τόσο διακριτική (…) παρέμβαση της Αγγλίας μάταια περίμεναν οι … καϊκτσήδες και οι κασάπηδες της Κωνσταντινούπολης να εξεγερθούν! Τελικά στις 2 Οκτωβρίου 1862 ο Όθωνας και η Αμαλία επιβιβάστηκαν στη φρεγάτα «Αμαλία» και ξεκίνησαν περιοδεία με στόχο να ξανακερδίσουν την «αγάπη του λαού». Δεν ξαναπάτησαν ποτέ στην Αττική.

Το διπλωματικό παιχνίδι

Ο θρόνος της Ελλάδας έμεινε κενός και το διπλωματικό πόκερ ξεκίνησε. Είναι χαρακτηριστικό το απόσπασμα του Κυριακίδη:

«[…] το ελληνικόν στέμμα περιεφέρετο ανά την Ευρώπην «εκπλειστηριαζόμενον υπό της αγγλικής κυβερνήσεως», κατά την φράσιν του Άγγλου βουλευτού Φιτζγέραλδ, προτεινόμενον εις τους άρρενας βλαστούς πάσης γερμανικής αυλής και απορριπτόμενον παρά «των πειναλέων τούτων πριγκήπων», κατά την φράσιν ετέρου Άγγλου βουλευτού, του Σμόλετ.»

Η Αγγλία έλεγχε απόλυτα το μέλλον της Ελλάδας και επιδίωκε έναν τοποτηρητή της στον θρόνο της, ήταν διατεθειμένη να δώσει ως αντάλλαγμα ασήμαντες πια για αυτήν κτήσεις, οι οποίες αποτελούσαν και μπελά λόγω των εξεγέρσεων των «ποπολάρων».

Ο Πάλμερστον κατέληξε στον Γουλιέλμο Γεώργιο του Οίκου του Γκλύξμπουργκ, ανιψιό του βασιλιά Φρειδερίκου της Δανίας. Ανακοινώθηκε στην ελληνική κυβέρνηση (πάλι καλά…) και ο πρωθυπουργός Ζηνόβιος Βάλβης το ανακοίνωσε, με τη σειρά του, στη Βουλή, όπου «δι’ ανατάσεως των βουλευτών» αναγορεύτηκε συνταγματικός βασιλιάς των Ελλήνων ο Γεώργιος. Η Βουλή εξέλεξε τριμελή επιτροπή, αποτελούμενη από τους Κ. Κανάρη, Θρ. Ζαΐμη και Δ. Γρίβα, για να μεταβεί στην Κοπεγχάγη και να προσφέρει το στέμμα.

Λύθηκε πρώτα το οικονομικό, οι Δανοί ήταν σοβαροί επαγγελματίες του είδους, με τα παζάρια να κρατάνε σαράντα δύο ημέρες: εκτός της επιχορήγησης, ύψους 1.125.000 δραχμών εκείνης της εποχής, από το ελληνικό κράτος, ο Γεώργιος θα λάμβανε επιπλέον και 12.000 χρυσές λίρες τον χρόνο. Όχι από τις δυνάμεις, φυσικά, αλλά από τα τοκοχρεολύσια του δάνειου που είχε πάρει η Ελλάδα από εκείνες για να πληρώνει τον… Όθωνα, και εφάπαξ ένα μεγάλο ποσό ως προικοδότηση. Στην –υποτιθέμενη– «Ψωροκώσταινα», όπως φαίνεται, πλούτος πάντα παραγόταν. Ποιος τον καρπωνόταν ήταν πάντα το ερώτημα. Τελικά στις 25 Μαΐου 1863 ο Φρειδερίκος, ως κηδεμόνας του ανήλικου Γεωργίου, αποδέχτηκε το στέμμα με δώρο τα Επτάνησα·

Το κρυφό διπλωματικό παιχνίδι

Πριν την ανακοίνωση υπογράφηκε μυστική συμφωνία με την οποία η Αγγλία «προίκιζε» μεν τον Γεώργιο με τα Επτάνησα, με τον όρο πως ο Γεώργιος «ήθελε απόσχη στασιαστικών κινημάτων κατά της Τουρκίας». Το ελληνικό κράτος, θα αναλάμβανε τις οικονομικές υποχρεώσεις που είχε αναλάβει ο Άγγλος αρμοστής απέναντι στην εταιρεία Lloyd, στην Ιονική Τράπεζα, στην εταιρεία υγραερίου της Μάλτας και άλλους δικαιούχους.

Στις 13 Ιουλίου 1863, διεθνής συνθήκη έδινε στα Επτάνησα το δικαίωμα να ενωθούν με την Ελλάδα, «εφόσον αυτό επιθυμούσε ο λαός τους». Ο ύπατος αρμοστής Στορξ προκήρυξε εκλογές για τις 19 Σεπτεμβρίου, θέτοντας το ερώτημα αν επιθυμούν οι εκλογείς την ένωση με την Ελλάδα. Η νέα Βουλή στις 23 Σεπτεμβρίου, αποφάσισε:

«Αι νήσοι Κέρκυρα, Κεφαλληνία, Ζάκυνθος, Λευκάς, Ιθάκη, Κύθηρα, Παξοί και τα εξαρτήματα αυτών ενούνται μετά του βασιλείου της Ελλάδος, όπως εσαεί αποτελώσιν αναπόσπαστον αυτού μέρος εν μιά και αδιαιρέτω πολιτεία, υπό το συνταγματικόν σκήπτρον της αυτού μεγαλειότητος του βασιλέως των Ελλήνων Γεωργίου του Α΄ και των διαδόχων αυτού.»

Στις 14 Νοεμβρίου 1863, με την υπογραφή της Συνθήκης του Λονδίνου, τα Επτάνησα «παραχωρήθηκαν» στην Ελλάδα. Στις 16 Νοέμβρη, ο Γεώργιος ορκιζόταν βασιλιάς των Ελλήνων. Στις 16 Μαΐου 1864 ο Θρασύβουλος Ζαΐμης παρέλαβε τα κατεστραμμένα οχυρά της Κέρκυρας και στις 21 Μαΐου τα Επτάνησα ενώθηκαν και τυπικά με την Ελλάδα.

Κι όμως, κάποιοι έλειπαν από τη γιορτή

Από τη Βουλή που κύρωσε την ένωση, απουσίαζαν ο πρόεδρος και ο αντιπρόεδρος της προηγούμενης, ο Ηλίας Ζερβός Ιακωβάτος και ο Ιωσήφ Μομφεράτος. Τη στιγμή της δικαίωσης των αγώνων τους αυτοί απουσίαζαν συνειδητά, καθώς διαφωνούσαν με τη μορφή που πήρε η ένωση και με τις διαδικασίες που οδήγησαν σε αυτήν.

Συνέδεαν από την αρχή την ένωση με κοινωνικά αιτήματα, στο Δημοτικό Κατάστημα Αργοστολίου για τον εορτασμό της 25ης Μαρτίου 1849 αναρτήθηκαν πανό με συνθήματα όπως «Εθνική ανεξαρτησία, ζήτω η απελευθέρωσις των λαών» και «Ελευθερία – ισότης – αδελφότης, ζήτω η παγκόσμιος δημοκρατία». Η αποκοπή της διαδικασίας της ένωσης από τα αιτήματα αυτά εκτιμούσαν πως ικανοποιούσε μόνο την αγγλική εξωτερική πολιτική.

Οι πρώτες ενέργειες μετά την ένωση δικαίωναν τις αντιρρήσεις των Ριζοσπαστών. Το φεουδαρχικό σύστημα έμεινε άθικτο και οι χωρικοί δεμένοι με τον αφέντη. Η κατάργηση της Ιονίου Ακαδημίας, ενός πρωτοπόρου εκπαιδευτικού ιδρύματος, ήταν συμβολικό αλλά και ουσιαστικό μήνυμα του ελληνικού κράτους προς την επτανησιακή κοινωνία με τις προοδευτικές αναζητήσεις. Ο Ν. ΡΗ/1865 χαρακτηρίστηκε ως νόμος σκοταδισμού.

Ο Ηλίας Ζερβός Ιακωβάτος έγραφε πως «με την ένωση ολόκληρη πια η Ελλάδα κατέστη δορυφόρος της Αγγλίας… Επτάνησον αγγλικής προστατευομένης και αφανώς διοικουμένης». Ο Ρόκκος Χοϊδάς δήλωνε στη Βουλή πως «δεν ενώθηκε η Επτάνησος με την Ελλάδα, αλλά η Ελλάδα με την Επτάνησο… Ο Άγγλος αρμοστής μετέθεσε την έδρα του εκ της Κερκύρας εις τας Αθήνας υπό το ειρηνικόν όνομα Γεώργιος Χριστιανός Α΄, βασιλεύς των Ελλήνων».

Επίλογος

Στον τάφο του Ηλία Ζερβού Ιακωβάτου στο Δράπανο, στην Κεφαλονιά, είναι γραμμένη η φράση:

«Μόχθους πολλούς και πλείστας θυσίας υποστάς υπέρ πατρίδος συνενεγκών. Αντί των οποίων, μόνον τας αδικίας και τας πικρίας του κόσμου συλλέξας, κείμαι ενταύθα».

Το 1890 ο Ρόκκος Χοϊδάς πέθανε στη φυλακή για «εξύβριση του βασιλέως Γεωργίου». Ουσιαστικά δολοφονήθηκε καθώς, αν και βαριά άρρωστος δεν αποφυλακίστηκε, διότι αρνήθηκε να ζητήσει δημόσια «συγγνώμη». Το 1896, στο «Ξενοδοχείο των Ξένων» στον Πειραιά, αυτοκτόνησε ο ποιητής και δημοσιογράφος Παναγιώτης Πανάς, άρρωστος και πάμφτωχος. Το 1907 στη Θεσσαλία δολοφονήθηκε από μπράβο των τσιφλικάδων ο Μαρίνος Αντύπας.

Δεν αποτελεί πρωτοτυπία οι πρωτοπόροι αγωνιστές των κοινωνικών κινημάτων να έχουν αυτό το τέλος. Συνήθως οι αγώνες τους έφταναν στη μέση, άλλοι γιορτάζουν σε κοσμικές δεξιώσεις τις επετείους των μεγάλων στιγμών για τις οποίες οι αγωνιστές θυσιάστηκαν. Οι ίδιοι έφυγαν απογοητευμένοι και με το αίσθημα της ήττας. Μη έχοντας την πολυτέλεια της χρονικής απόστασης, δεν μπορούν να κατανοήσουν πως αυτοί αλλάζουν τον μικρό ή μεγάλο– κόσμο. Μακάρι να υπήρχε τρόπος να το μάθουν…

(Ο Σπύρος Αλεξίου είναι ιστορικός και συγγραφέας- Το τελευταίο του βιβλίο «Προδομένο Μεσολόγγι» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Τόπος»)