Κάθε χρόνο, στις 5 Νοεμβρίου, το Λονδίνο περιμένει τους εορτασμούς που είναι γνωστοί ως «Guy Fawkes Night», «Bonfire Night» ή «Fireworks Night». Οι Βρετανοί γιορτάζουν τη «Συνωμοσία της Πυρίτιδας» που εκδηλώθηκε στις 5 Νοεμβρίου 1605 και έχει ως σύμβολο το πρόσωπο και τη μάσκα του Γκάι Φωκς, αν και δεν ήταν ο ίδιος επικεφαλής της συνωμοσίας. Η παράδοση περιλαμβάνει φωτιές και πυροτεχνήματα, ομοιώματα του Γκάι Φωκς που καίγονται συμβολικά, συγκεντρώσεις και δημόσιες εκδηλώσεις ενώ παντού ακούγεται το «Remember, remember the 5th of November». Όπως συμβαίνει συνήθως με τις «γιορτές», έτσι και αυτή στηρίζεται σε ένα ιστορικό γεγονός.

Έναν μύθο θα σας πω…

Μια κοινοβουλευτική πράξη όρισε την 5η Νοέμβρη ως «χαρούμενη ημέρα της απελευθέρωσης του βασιλιά» μέχρι το 1859. Από το 1673 υπάρχει το έθιμο να καίγεται και ένα είδωλο, φιγούρες προσωπικοτήτων όπως ο Πωλ Κρούγκερ και η Μάργκαρετ Θάτσερ, έχουν οδηγηθεί στη φωτιά. Φυσικά οι περισσότερες μορφές είναι του Φωκς. Η «φιγούρα» κατασκευάζεται συνήθως από παιδιά τα οποία χρησιμοποιούν παλιά ρούχα, εφημερίδες και μάσκες.

Γύρω από τον Γκάι Φωκς δημιουργήθηκε ένας μύθος, θεωρείται «ο τελευταίος άνθρωπος που εισήλθε στο Κοινοβούλιο με ειλικρινείς προθέσεις». Τα ιστορικά μυθιστορήματα του Ουίλιαμ Έινσγουορθ «Γκάι Φωκς» και «Η προδοσία των πυροβόλων όπλων» απεικονίζουν τον Φωκς ως έναν «αποδεκτό φανταστικό χαρακτήρα». Εμφανίζεται επίσης ως «ένας ήρωας δράσης» στην παιδική λογοτεχνία και συγκεκριμένα στα έργα «Η εφηβεία του Γκάι Φωκς» και «Οι συνωμοσιολόγοι του Παλαιού Λονδίνου».

Η έκρηξη θα έρθει με το κόμικ των Άλαν Μουρ και Ντέιβιντ Λόιντ «V from Venteta», το οποίο δημοσιεύτηκε από το 1982 και σε αυτό στηρίχθηκε η ομώνυμη κινηματογραφική ταινία του 2005. Η υπόθεση διαδραματίζεται σε ένα δυστοπικό, αυταρχικό Ηνωμένο Βασίλειο. Ο μυστηριώδης πρωταγωνιστής «V» χρησιμοποιεί τη μάσκα του Γκάι Φωκς και σχεδιάζει να πλήξει συμβολικά τα κέντρα εξουσίας. Δεν αποτελεί αναπαράσταση αλλά χρησιμοποιεί τον συμβολισμό του Φωκς για να εστιάσει σε θέματα όπως η κρατική καταστολή, η πολιτική ελευθερία, η λογοκρισία, ο έλεγχος της πληροφορίας, η σχέση βίας, επανάστασης και πολιτικής αλλαγής, η δύναμη των συμβόλων και της συλλογικής μνήμης.

Η περίφημη μάσκα χρησιμοποιήθηκε αργότερα από ακτιβιστές/τριες και μέλη του διαδικτυακού κινήματος «Anonymous». Η συμβολική της σημασία συνδέεται με την ανωνυμία, την αντίσταση στην εξουσία και την αμφισβήτηση της πολιτικής και οικονομικής ισχύος. Πέρα όμως από τα μυθικά και τα συμβολικά στοιχεία, υπάρχει και η ιστορία, η «Συνωμοσία της Πυρίτιδας» είναι ιστορικό γεγονός.

Η Αγγλία της εποχής του Ιακώβου Α΄

Η συνωμοσία εκτυλίχθηκε σε μια περίοδο έντονων θρησκευτικών και πολιτικών εντάσεων στην Αγγλία. Η χώρα βρισκόταν υπό τη βασιλεία του Ιακώβου ο οποίος είχε ανέβει στον θρόνο το 1603, μετά τον θάνατο της Ελισάβετ Α΄. Καθοριστική για την πολιτική κατάσταση ήταν η σχέση ανάμεσα στην Αγγλικανική Εκκλησία, τους Καθολικούς και τη βασιλική εξουσία.

Από τον 16ο αιώνα, η Αγγλία είχε απομακρυνθεί από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία και είχε καθιερώσει την Αγγλικανική Εκκλησία, με επικεφαλής τον μονάρχη. Η αλλαγή αυτή είχε δημιουργήσει βαθύ θρησκευτικό χάσμα μεταξύ των Αγγλικανών που υποστήριζαν την επίσημη Εκκλησία και τη θρησκευτική πολιτική του βασιλιά, των Καθολικών που παρέμεναν πιστοί στον Πάπα της Ρώμης και επιθυμούσαν μεγαλύτερη θρησκευτική ελευθερία και των Πουριτανών που ήταν Προτεστάντες και θεωρούσαν ότι η Αγγλικανική Εκκλησία δεν είχε απομακρυνθεί αρκετά από τον Καθολικισμό. Οι Καθολικοί αντιμετώπιζαν σοβαρούς περιορισμούς: πρόστιμα όταν δεν συμμετείχαν στις αγγλικανικές λειτουργίες, φυλακίσεις και περιορισμούς στην άσκηση των θρησκευτικών τους καθηκόντων.

Ο Ιάκωβος ήταν ήδη βασιλιάς της Σκωτίας όταν διαδέχθηκε την Ελισάβετ Α΄ στον αγγλικό θρόνο. Η ενθρόνισή του δημιούργησε αρχικά ελπίδες στους Άγγλους Καθολικούς. Πίστευαν ότι θα αποκτούσαν μεγαλύτερη ελευθερία ωστόσο, ο Ιάκωβος δεν κατάργησε τους περιορισμούς που ίσχυαν από την εποχή της Ελισάβετ. Την ίδια εποχή υπήρχαν και ευρύτερες πολιτικές αντιθέσεις: Το Κοινοβούλιο, που εξέφραζε φυγόκεντρες τάσεις αλλά και ανερχόμενα κοινωνικά στρώματα, αποτελούσε σημαντικό πολιτικό θεσμό και δικδικούσε σημαντικό ρόλο σε ζητήματα νομοθεσίας και φορολογίας με αποτέλεσμα σοβαρές διαφωνίες που είχαν συχνά ως πρόφαση τη θρησκευτική πολιτική και την έκταση της βασιλικής εξουσίας. Ο Ιάκωβος προσπαθούσε επίσης να διατηρήσει ειρηνικές σχέσεις με την καθολική Ισπανία, κάτι που δεν ικανοποιούσε τις προτεσταντικές πολιτικές ομάδες.

Μέσα σε αυτό το κλίμα, μια ομάδα Άγγλων Καθολικών, με επικεφαλής τον Ρόμπερτ Κέιτσμπι σχεδίασε να ανατινάξει το Κοινοβούλιο στις 5 Νοέμβρη 1605. Στόχος τους ήταν να σκοτώσουν τον Ιάκωβο, τα μέλη του Κοινοβουλίου και σημαντικούς πολιτικούς και θρησκευτικούς αξιωματούχους που θα βρίσκονταν εκεί. Στη συνέχεια σχεδίαζαν να προκαλέσουν εξέγερση και να εγκαταστήσουν στον θρόνο την πριγκίπισσα Ελισάβετ, κόρη του Ιακώβου, ως μέσο αποκατάστασης της καθολικής επιρροής. Ο Γκάι Φωκς (Guy Fawkes) είχε αναλάβει τη φύλαξη της πυρίτιδας, αλλά συνελήφθη πριν πραγματοποιηθεί η έκρηξη.

Ποιος ήταν ο Γκάι Φωκς;

Ο Γκάι Φωκς γεννήθηκε το 1570 και εκπαιδεύτηκε στο Γιορκ της Αγγλίας. Ήταν το δεύτερο από τα τέσσερα παιδιά του Έντουαρντ Φωκς, δικηγόρου και αντιπροέδρου του δικαστικού συμβουλίου, και της συζύγου του Έντιθ, που ήταν τακτικοί ομιλητές στην Εκκλησία της Αγγλίας. Ο πατέρας του πέθανε όταν ήταν οκτώ ετών και η μητέρα του παντρεύτηκε έναν καταθλιπτικό καθολικό.

Ο Φωκς ασπάστηκε τον καθολικισμό και έφυγε για την ηπειρωτική Ευρώπη, όπου και πολέμησε στο πλευρό της καθολικής Ισπανίας κατά τον ογδονταετή πόλεμο στις Κάτω Χώρες, εναντίον των Ολλανδών προτεσταντών μεταρρυθμιστών. Ταξίδεψε στην Ισπανία ώστε να αναζητήσει την υποστήριξη της Αγγλίας υπέρ της καθολικής επανάστασης, αλλά χωρίς επιτυχία. Όταν επέστρεψε στην Αγγλία γνώρισε τον Ρόμπερτ Κάτεσμπυ, ο οποίος σχεδίαζε να δολοφονήσει τον βασιλιά Ιάκωβο Α’ και να ανεβάσει έναν καθολικό μονάρχη στον θρόνο.

Ο Φωκς περιγράφεται από τον εβραίο ιερέα και συμμαθητή του Όσβαλντ Τέσιμοντ ως «άτομο ευχάριστο στην προσέγγιση και με ευγενικούς τρόπους, που αντιτίθετο στις διαμάχες και ήταν πιστός στους φίλους του» και «με υψηλή εξειδίκευση σε ζητήματα πολέμου”. Η συγγραφέας Αντονία Φρέιζερ τον περιγράφει ως “έναν ψηλό, ισχυρό άνδρα, με πλούσια κοκκινοκάστανα μαλλιά, ένα κυματιστό μουστάκι κατά την παράδοση της εποχής και μια πλούσια καφεκόκκινη γενειάδα”, εικόνα που αποτυπώνεται στο κόμικ.

Η συνωμοσία

Το 1604 ο Φωκς έγινε μέλος μιας μικρής ομάδας αγγλοκαθολικών συνωμοτών. Η πρώτη συνάντηση πραγματοποιήθηκε την Κυριακή 20 Μαΐου 1604 στο πανδοχείο Duck & Drake, στη συνοικία Στραντ του Λονδίνου. Ένας από τους συνωμότες, ο Τόμας Πέρσυ απέκτησε πρόσβαση σε ένα σπίτι στο Λονδίνο που ανήκε σε υπηρέτη του βασιλιά. Ο Φωκς εγκαταστάθηκε σε αυτό ως συντηρητής της γκαρνταρόμπας του βασιλιά με το ψευδώνυμο Τζων Τζόνσον.

Σε μια προσπάθεια να κερδίσει τη στήριξη των ευρωπαϊκών χωρών, τον Μάιο του 1605 ο Φωκς ταξίδεψε στο εξωτερικό χωρίς όμως αποτέλεσμα και επέστρεψε στο Λονδίνο στα τέλη Αυγούστου 1605. Ο τελευταίος ρόλος του Φωκς στη συνωμοσία καθορίστηκε τον Οκτώβριο: ανέλαβε να τοποθετήσει φωτισμό στη διαδρομή της διαφυγής της συνωμοτών και ύστερα να δραπετεύσει διαμέσου του Τάμεση. Οι προετοιμασίες προχώρησαν και οι συνωμότες τοποθέτησαν 20 βαρέλια πυρίτιδας και ακολούθησαν άλλα 16 βαρέλια στις 20 Ιουλίου. Ωστόσο στις 28 Ιουλίου, η απειλή επιδημίας ματαίωσε τις εργασίες στο Κοινοβούλιο έως την Τρίτη 5 Νοεμβρίου.

Η ανακάλυψη και οι ανακρίσεις

Το βράδυ της 26ης Οκτωβρίου, ο λόρδος Μόντιγκλ έλαβε ανώνυμη επιστολή που τον προειδοποιούσε να μείνει μακριά από το Κοινοβούλιο γιατί θα δεχόταν ένα τρομερό πλήγμα. Παρόλο που ενημερώθηκαν γρήγορα για την ανώνυμη επιστολή από υπηρέτη του Μόντιγκλ, οι συνωμότες αποφάσισαν να συνεχίσουν το σχέδιό τους. Ο Φωκς έλεγξε την υπόγεια διάβαση στις 30 Οκτωβρίου και ανέφερε ότι δεν υπήρχε κανένα πρόβλημα.

Ωστόσο η επιστολή είχε ήδη προκαλέσει υποψίες και γνωστοποιήθηκε στον βασιλιά Ιάκωβο που διέταξε να γίνει έρευνα στα κελάρια κάτω από το Κοινοβούλιο κατά τις πρώτες πρωινές ώρες της 5ης Νοεμβρίου. Ο Φωκς είχε λάβει τη θέση του στην πυριτιδαποθήκη αργά την προηγούμενη νύχτα. Ανακαλύφθηκε τη στιγμή που έφευγε από το κελάρι, λίγο μετά τα μεσάνυχτα και συνελήφθη. Μέσα στο κελάρι βρέθηκαν τα βαρέλια της πυρίτιδας να είναι κρυμμένα κάτω από σωρούς καυσόξυλων και άνθρακα.

Ο Φωκς ανακρίθηκε πρώτος από τα μέλη του Κοινοβουλίου. Όταν ρωτήθηκε για τη μεγάλη ποσότητα πυρίτιδας που βρέθηκε στην κατοχή του, ο Φωκς απάντησε ότι η πρόθεσή του ήταν να ανατινάξει τη Βουλή των Λόρδων και εξέφρασε τη λύπη του για την αποτυχία του σχεδίου. Ο σταθερός τρόπος ομιλίας του κέρδισε τον θαυμασμό του βασιλιά Ιακώβου, ο οποίος σχολίασε πως ο Φωκς διέθετε μια «ρωμαϊκή προσωπικότητα».

Ο «θαυμασμός» του Ιακώβου δεν τον εμπόδισε να διατάξει στις 6 Νοεμβρίου να βασανιστεί προκειμένου να αποκαλύψει τα ονόματα των συνεργατών του. Ο Φωκς μεταφέρθηκε στον Πύργο του Λονδίνου, το δωμάτιο στο οποίο ανακρίθηκε έγινε αργότερα γνωστό ως «Δωμάτιο Γκάι Φωκς». Ο υπολοχαγός Ουίλιαμ Ουόντ επέβλεψε τα βασανιστήρια και απέσπασε την ομολογία του. Αποκάλυψε την πραγματική του ταυτότητα στις 7 Νοεμβρίου και δήλωσε στους ανακριτές ότι υπήρχαν πέντε άτομα που συμμετείχαν στην επιχείρηση για να σκοτώσουν τον βασιλιά. Η κακογραμμένη υπογραφή του Φωκς στην ομολογία υποδηλώνει την ταλαιπωρία που γνώρισε στα χέρια των ανακριτών του.

Δίκη και εκτέλεση

Η δίκη για τους οκτώ συνωμότες ξεκίνησε στις 27 Ιανουαρίου 1606. Ο βασιλιάς και το στενό περιβάλλον ήταν μεταξύ του κοινού, παρακολουθώντας στα κρυφά, ενώ οι επίτροποι διάβασαν τη λίστα με τις κατηγορίες. Ο Φωκς ισχυρίστηκε ότι δεν είναι ένοχος παρά την προφανή αποδοχή της ενοχής του από τη στιγμή που συνελήφθη. Οι καταθέσεις του Φωκς και του Τρέσαμ διαβάστηκαν δυνατά. Οι δικαστές αποφάσισαν ότι όλοι οι κατηγορούμενοι ήταν ένοχοι και ο ανώτερος δικαστής Τζον Πόπαμ τούς κήρυξε ένοχους για εσχάτη προδοσία.

Ακολούθησε η πρόταση του εισαγγελέα Έντουαρντ Κόουκ για τον τρόπο εκτέλεσής τους, ένα αληθινό «μνημείο» του πολυδιαφημισμένου «δυτικού πολιτισμού». Σύμφωνα με την πρόταση ο κάθε ένοχος θα θανατώνονταν με τη βοήθεια ενός αλόγου. Τα γεννητικά τους όργανα θα κόβονταν και θα καίγονταν μπροστά στα μάτια τους ενώ τα έντερα και η καρδιά τους θα αφαιρούνταν. Στη συνέχεια θα αποκεφαλίζονταν και τα υπόλοιπα μέρη του σώματος θα εμφανίζονταν δημόσια ώστε να γίνουν “θήραμα για τα πτηνά και τα ερπετά”. Πολιτισμός, όχι αστεία…

Στις 31 Ιανουαρίου 1606, ο Φωκς και τρείς συνωμότες μεταφέρθηκαν στο Παλιό Παλάτι του Γουέστμινστερ όπου ζήτησε συγχώρεση από τον βασιλιά και το κράτος, διατηρώντας ταυτόχρονα τις καθολικές πεποιθήσεις του. Αποδυναμωμένος από τα βασανιστήρια ο Φωκς ξεκίνησε να σκαρφαλώνει τη σκάλα προς τη θηλειά της κρεμάλας αλλά κατάφερε να αποφύγει το τελευταίο μέρος της εκτέλεσής του πέφτοντας στο κενό και σπάζοντας τον λαιμό του. Το άψυχο σώμα του κόπηκε στα τέσσερα και, όπως ήταν το έθιμο της «πολιτισμένης Αγγλίας», τα κομμάτια του σώματός του διανεμήθηκαν “στις τέσσερις γωνιές του βασιλείου” ώστε να αποτελέσουν προειδοποίηση σε άλλους υποψήφιους προδότες.

Επίλογος

Η σκληρή αντίδραση του αγγλικού κράτους απέναντι σε μια «ερασιτεχνική» συνωμοσία δείχνει πως συνειδητοποιούσε τα πραγματικά αίτια. Το τμήμα των φτωχών, περιπλανώμενων και αποκλεισμένων από την κοινωνική εξέλιξη, που στην πλειοψηφία του έμενε πιστό στον καθολοκισμό, αποτελούσε την πραγματική πυριτιδαποθήκη και όχι τα βαρέλια του Φωκς. Η Συνωμοσία της Πυρίτιδας δεν ήταν απλώς μια απόπειρα δολοφονίας του βασιλιά, ήταν αποτέλεσμα μιας βαθύτερης κοινωνικής κρίσης. Μετά την αποκάλυψη της συνωμοσίας η καχυποψία απέναντι στους Καθολικούς αυξήθηκε σημαντικά και το 1606 θεσπίστηκαν αυστηρότερα μέτρα και επιβλήθηκε όρκος υποταγής στον βασιλιά, που απαιτούσε να απορρίπτουν την πολιτική εξουσία του Πάπα.

Ο Γκάι Φωκς ήταν μέλος μιας συνωμοσίας που επιδίωκε να ανατρέψει βίαια τη βασιλική εξουσία για θρησκευτικούς και πολιτικούς λόγους. Το αρχικό τετράστιχο ουσιαστικά τον χαρακτήριζε προδότη:

«Θυμήσου, θυμήσου την πέμπτη του Νοέμβρη, Την προδοσία και τη συνωμοσία της πυρίτιδας! Δεν γνωρίζω κανέναν λόγο, γιατί η προδοσία της πυρίτιδας δεν πρέπει ποτέ να ξεχαστεί.»

Αιώνες αργότερα, η μορφή του επανανοηματοδοτήθηκε από ένα έργο μυθοπλασίας και έγινε διεθνές σύμβολο διαμαρτυρίας κατά της αυταρχικής εξουσίας, στη σύγχρονη κοινωνική συνείδηση θεωρείται ένας σύγχρονος, μασκοφόρος «Ζορρό». Το ευφυολόγημα πως είναι «ο τελευταίος άνθρωπος που μπήκε με ειλικρινείς προθέσεις στο Κοινοβούλιο» λέει πολλά.

Η συλλογική μνήμη δεν αναπαράγει απλώς τα ιστορικά γεγονότα, τα επανερμηνεύει, επιλέγει τα σύμβολά της και τα επανανοηματοδοτεί. Ο Φωκς, από ιστορικό πρόσωπο μιας αποτυχημένης συνωμοσίας, μετατράπηκε σε σύμβολο αντίστασης και αμφισβήτησης της εξουσίας. Οι χιλιάδες Βρετανοί που φορούν σήμερα τη μάσκα του δεν τιμούν κατ’ ανάγκην τον ιστορικό Φωκς. Οικειοποιούνται όμως ένα σύμβολο, του οποίου η σημασία εξακολουθεί να επαναπροσδιορίζεται μέσα στις σύγχρονες κοινωνικές και πολιτικές διεκδικήσεις.

(Ο Σπύρος Αλεξίου είναι ιστορικός και συγγραφέας)