Πάνω στο αλιευτικό του σκάφος, που είναι δεμένο στο λιμάνι της Ιεράπετρας στη νοτιοδυτική Κρήτη, ο 43χρονος Αλέξης Χαραλαμπάκης ανοίγει το στόμα ενός φρεσκοψαρεμένου λαγοκέφαλου, αποκαλύπτοντας δύο τεράστια δόντια σε κάθε σαγόνι.

«Αν σε δαγκώσει ένα από αυτά, μπορεί να σου κόψει το δάχτυλο σύρριζα», λέει. «Αποτελούν την καταστροφή της θάλασσας, δεν αφήνουν τίποτα όρθρο».

Οι ζημιές είναι ορατές στο κατάστρωμα ενός διπλανού σκάφους: ένα σαλάχι, ένα σπαθόψαρο και ακόμη ένα ψάρι που πιάστηκαν στα δίχτυα εκείνη την ημέρα κείτονται μισοφαγωμένα.

Οι λαγοκέφαλοι, ένα εισβολικό είδος των θερμών υδάτων, εντοπίστηκαν για πρώτη φορά στις ελληνικές θάλασσες πριν από περίπου 20 χρόνια και έκτοτε προκαλούν τεράστια καταστροφή στην εγχώρια αλιεία, η οποία αποτελεί βασικό πυλώνα των εξαγωγών του πρωτογενούς τομέα της χώρας.

Στα ανοικτά των ακτών της Κρήτης, οι ψαράδες βλέπουν τα αλιεύματά τους να εξανεμίζονται εξαιτίας της απειλής του λαγοκέφαλου (Lagocephalus sceleratus), το μήκος του οποίου κυμαίνεται συνήθως μεταξύ 40 και 60 εκατοστών.

«Είναι ένα παμφάγο ψάρι που καταβροχθίζει ό,τι βρει μπροστά του», δηλώνει ο 65χρονος ψαράς Γιάννης Γιαννακάκης. «Τίποτα δεν το σταματά, καθώς δεν έχει φυσικούς θηρευτές ανάμεσα στα άλλα ψάρια», προσθέτει.

{https://www.youtube.com/watch?v=_ZLwoLAnXe4}

Οι εισβολείς του Νότου

Η ραγδαία αύξηση του πληθυσμού των λαγοκέφαλων στα ελληνικά ύδατα είναι το πιο πρόσφατο παράδειγμα του πώς η άνοδος της θερμοκρασίας των ωκεανών αλλάζει τα οικοσυστήματα και ανατρέπει τις οικονομίες που εξαρτώνται από αυτά. Από τα σχεδόν 200 είδη λαγοκέφαλου που ζουν στα θερμά ύδατα του πλανήτη, τα τρία απαντώνται πλέον στην Ανατολική Μεσόγειο.

Οι επιστήμονες κατέγραψαν το είδος για πρώτη φορά στην Ελλάδα τον Ιούνιο του 2005, αναφέρει η Νότα Περιστεράκη από το Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ).

Ο λαγοκέφαλος, ο οποίος ζει κανονικά στην Ερυθρά Θάλασσα, στον Ινδικό και στον Ειρηνικό Ωκεανό, εισήλθε στη Μεσόγειο μέσω της Διώρυγας του Σουέζ, σύμφωνα με το Γαλλικό Πανεπιστήμιο της Κυανής Ακτής (Université Côte d’Azur), το οποίο καταγράφει τα ξενικά είδη στη Μεσόγειο.

Αν και αρχικά εντοπίστηκε κοντά στην Κρήτη και τα Δωδεκάνησα, έκτοτε έχει εξαπλωθεί και σε άλλες θαλάσσιες περιοχές, επισημαίνει η κ. Περιστεράκη.

«Δεν μπορούμε να επιβιώσουμε»

Εκτός από την ισχυρή τοξίνη που τα καθιστά θανατηφόρα σε περίπτωση κατανάλωσης, αυτά τα μέλη της οικογένειας των Τετραοδοντιδών διαθέτουν ένα στόμα που μοιάζει με ράμφος, αρκετά ισχυρό ώστε να κομματιάζει ξύλο και μέταλλο. Έτσι, όχι μόνο καταστρέφουν την καθημερινή ψαριά, αλλά αφήνουν και τα δίχτυα των ψαράδων κουρέλια.

«Αν το σκάφος δεν ήταν δικό μου, θα είχα εγκαταλείψει το επάγγελμα οριστικά», εξομολογείται ο κ. Χαραλαμπάκης. «Η κατάσταση είναι δραματική… δεν μπορούμε να επιβιώσουμε», δήλωσε στο Γαλλικό Πρακτορείο Ειδήσεων (AFP).

Μετά από πέντε ημέρες στη θάλασσα, τα δίχτυα του καταστρέφονται ολοσχερώς και η επισκευή τους είναι εξαιρετικά δύσκολη. «Μου πήρε δύο μέρες για να μπαλώσω αυτά τα δίχτυα. Τα έριξα σήμερα το πρωί και έχουν ήδη άλλες 20 τρύπες», λέει.

Καθώς τρέφονται με άλλα ψάρια, οστρακοειδή και καλαμάρια, οι λαγοκέφαλοι προκαλούν ζημιές και απώλεια εισοδήματος που αγγίζουν τις 8.500 ευρώ ετησίως ανά αλιευτικό σκάφος, σύμφωνα με τα στοιχεία της κ. Περιστεράκη.

Το συγκεκριμένο ψάρι περιέχει τετροδοτοξίνη, «μια εξαιρετικά επικίνδυνη τοξίνη σε περίπτωση κατάποσης», προειδοποιεί η θαλάσσια βιολόγος του ΕΛΚΕΘΕ, Θέκλα Αναστασίου. «Προκαλεί καρδιακή ανεπάρκεια και αναστέλλει τη λειτουργία των πνευμόνων», εξηγεί.

«Κάθε χρόνο και χειρότερα»

«Είναι επιτακτική ανάγκη να μειωθεί ο πληθυσμός τους», τονίζει η κ. Περιστεράκη. Ωστόσο, αυτό είναι πιο εύκολο στα λόγια παρά στην πράξη, απαντούν οι ψαράδες.

«Η κατάσταση χειροτερεύει κάθε χρόνο», δηλώνει ο 53χρονος ψαράς Κωστής Ζεβελεκάκης. «Το κράτος δεν κάνει αρκετά για να μας βοηθήσει. Αν μας έδιναν το κατάλληλο νομοθετικό πλαίσιο, θα μπορούσαμε να ελέγξουμε τους αριθμούς τους μέσω του κυνηγιού».

Το Παγκόσμιο Ταμείο για τη Φύση (WWF) εξέδωσε τον Απρίλιο έναν οδηγό υπεύθυνης κατανάλωσης θαλασσινών για περισσότερα από εκατό είδη που κυκλοφορούν στην ελληνική αγορά. Ανάμεσά τους βρίσκονται πλέον 13 εισβολικά είδη που δεν υπήρχαν στον προηγούμενο οδηγό του 2015.

Οι «νεοφερμένοι» περιλαμβάνουν τη γαρίδα του Ατλαντικού και τον μπλε κάβουρα στο Βόρειο Αιγαίο, καθώς και το λεοντόψαρο σε νοτιότερες περιοχές.

Οι έλληνες ψαράδες ζητούν από την πολιτεία να επιδοτήσει την αλιεία του λαγοκέφαλου, εφαρμόζοντας ένα πρόγραμμα αντίστοιχο με αυτό που τρέχει ήδη στη γειτονική Κύπρο. «Πρέπει να μας δώσουν ένα κίνητρο για να τα μαζέψουμε», λέει ο 25χρονος Μπάμπης Δωριάκης.

«Έχω αναλάβει το αλιευτικό του πατέρα μου, αλλά χωρίς βοήθεια δεν θα μπορέσω να συνεχίσω», προσθέτει ο νεαρός ψαράς.

Υπενθυμίζεται πως τον Φεβρουάριο ο τότε υφυπουργός Αγροτικής Ανάπτυξης, Χρήστος Κέλλας, είχε δηλώσει ότι οι αρμόδιες αρχές εξετάζουν ένα πρόγραμμα στήριξης για τους επαγγελματίες αλιείς.

Απόβλητα κατηγορίας 1

Στο μεταξύ, οι επιστήμονες προσπαθούν να βρουν τρόπους να εξουδετερώσουν τη θανατηφόρα τοξίνη του ψαριού – η οποία προκαλεί παράλυση, αναπνευστική ανεπάρκεια και θάνατο – ώστε να καταστεί δυνατή η εμπορική του αξιοποίηση.

«Προς το παρόν, οι λαγοκέφαλοι ταξινομούνται ως απόβλητα κατηγορίας 1, κατηγορία αντίστοιχη με εκείνη των επικίνδυνων βιομηχανικών αποβλήτων», εξηγεί ο χημικός του ΕΛΚΕΘΕ, Μανώλης Μανδαλάκης. Βάσει των ευρωπαϊκών κανονισμών, η ενδεδειγμένη μέθοδος διαχείρισης αυτών των αποβλήτων είναι η αποτέφρωση.

«Προσπαθούμε να βρούμε εναλλακτικές μεθόδους που θα είναι λιγότερο ενεργοβόρες», καταλήγει ο κ. Μανδαλάκης, σημειώνοντας ότι στις πιθανές μελλοντικές χρήσεις του ψαριού περιλαμβάνεται η μετατροπή του σε λίπασμα ή ιχθυοτροφή.